با پایان جنگ، نیروی دریایی سپاه از بین نرفت. تجربهای که در سالهای جنگ شکل گرفته بود، در دهههای بعد توسعه پیدا کرد. در ۲ دی ۱۳۶۹، علی شمخانی، فرمانده وقت نیروی دریایی ارتش، به فرماندهی نیروی دریایی سپاه منصوب شد. حسین علایی نیز از این مسئولیت کنار رفت و در ادامه در ساختار ستاد سپاه به فعالیت پرداخت.
خبرآنلاین: جنگ ۸ ساله ایران و عراق برای سپاه پاسداران از همان ابتدا فقط روی زمین نبود. رودخانه، هور، نیزار و اروند خیلی زود به بخشی از جغرافیای جنگ تبدیل شدند و سپاه، که اساساً برای چنین نبردی شکل نگرفته بود، ناچار شد راه عبور از آب را یاد بگیرد؛ از قایق و غواص گرفته تا ترابری، پشتیبانی و عملیات آبی ـ خاکی و پلهای معلق و متحرک در شبهای عملیات.
این تجربه اما در هور و اروند متوقف نماند. چند سال بعد، پای سپاه به خلیج فارس باز شد؛ جایی که مسئله دیگر فقط عبور از یک رودخانه یا انتقال نیرو نبود. خلیج فارس به میدانی مهم و تعیین کننده در معادلات جنگ تبدیل شد و سپاه باید برای آن سازمان و شیوه جنگی متناسب با خودش پیدا میکرد.
به همین دلیل، شکلگیری نیروی دریایی سپاه را نمیتوان از ۲۶ شهریور ۱۳۶۴ دانست اما آغاز رسمی آن با دستور امام به محسن رضایی را باید این تاریخ دانست؛ چرا که توان دریایی سپاه پیش از تشکیل رسمی «نیروی دریایی سپاه» وجود داشت
قرارگاه نوح؛ پیش از ندسا
در سالهای نخست جنگ، یگانهای دریایی و غواصی سپاه در جنوب شکل گرفتند. پیش از تشکیل قرارگاه نوح نیز ساختارهایی برای هماهنگی فعالیتهای دریایی وجود داشت. اما در تیرماه ۱۳۶۱، با تشکیل قرارگاه نوح نبی، بخشی از این توان وارد یک ساختار عملیاتی منسجمتر شد.
مأموریت قرارگاه نوح فقط به دریا محدود نمیشد. این قرارگاه در عملیاتهای آبی ـ خاکی، ترابری نیرو و تجهیزات و پشتیبانی از یگانهای عملیاتی سپاه نقش داشت و به تدریج به یکی از مراکز اصلی تجربهاندوزی سپاه در محیط آبی تبدیل شد.
حسین علایی نیز در همین مرحله در ساختار نوح قرار گرفت و از سالهای میانی جنگ فرماندهی آن را برعهده داشت. بعدها، با تشکیل نیروی دریایی سپاه، علایی به نخستین فرمانده این نیرو تبدیل شد. همین پیوستگی، یکی از حلقههای مهم میان دوره پیش از تشکیل نیروی دریایی سپاه و دوره پس از آن بود.
بنابراین قرارگاه نوح نبود که به نیروی دریایی سپاه تبدیل شود؛ اما یکی از بسترهای اصلی شکلگیری و انباشت تجربه دریایی سپاه بود.
دو عملیات سرنوشت ساز؛ آب، دیگر مانع نبود
عملیات خیبر در اسفند ۱۳۶۲، یکی از نخستین میدانهای بزرگ آزمایش این تجربه بود. هورالعظیم، با آبراهها و نیزارهایش، شکل متفاوتی از جنگ را به نیروهای ایرانی تحمیل میکرد. قایقها دیگر وسیلهای حاشیهای نبودند؛ انتقال نیرو، رساندن مهمات و حفظ ارتباط میان یگانها به توان قایقها وابسته بود. یک سال بعد، عملیات بدر در اسفند ۱۳۶۳ همین تجربه را در مقیاسی دیگر تکرار کرد.
تجربه خیبر و بدر برای سپاه فقط به معنای یادگیری عملیات در هور نبود. این عملیاتها به تدریج نشان دادند که آب میتواند از یک مانع طبیعی به یک مسیر عملیاتی تبدیل شود؛ مسیری که اگر بهدرستی شناخته و سازماندهی شود، امکان دور زدن بخشی از آرایش دشمن را فراهم میکند.
۲۶ شهریور ۱۳۶۴؛ وقتی نیروی دریایی سپاه رسمی شد
نقطه عطف این مسیر ۲۶ شهریور ۱۳۶۴ بود. در این روز، امام خمینی در حکمی خطاب به محسن رضایی، فرمانده وقت سپاه، دستور داد سپاه به نیروهای زمینی، هوایی و دریایی مجهز شود. در متن حکم، تشکیل و تجهیز نیروهای سهگانه سپاه به صراحت مورد تأکید قرار گرفته بود.
این حکم به معنای آن نبود که سپاه تا آن روز هیچ توان دریایی نداشت. برعکس، یگانهای دریایی و غواصی، قرارگاههای عملیاتی و تجربه چند سال جنگ پیش از آن وجود داشتند. اتفاق شهریور ۱۳۶۴ این بود که این تجربه و توان، وارد یک قالب سازمانی مستقل شود که حسین علایی هم به عنوان نخستین فرمانده نیروی دریایی سپاه منصوب شد.
والفجر ۸؛ اولین آزمون بزرگ
والفجر ۸ در ۲۰ بهمن ۱۳۶۴ آغاز شد؛ حدود پنج ماه پس از فرمان تشکیل نیروهای سهگانه سپاه. هدف اصلی عملیات، عبور از اروندرود و تصرف فاو بود. برای این کار، تجربهای که سپاه در سالهای قبل در هور و عملیاتهای آبی ـ خاکی به دست آورده بود، باید در مقیاسی بسیار بزرگتر به کار گرفته میشد.
قایقها، غواصان، ترابری و پشتیبانی آبی، دیگر مجموعهای از قابلیتهای جدا از هم نبودند. همه آنها باید در یک عملیات پیچیده و چندلایه کنار هم قرار میگرفتند. قرارگاه نوح نیز در ساختار عملیاتی والفجر ۸ حضور داشت. همین موضوع یک بار دیگر نشان میدهد که تشکیل نیروی دریایی سپاه به معنای حذف یا تبدیل قرارگاه نوح نبود. نیروی دریایی سپاه و قرارگاه نوح دو سطح متفاوت از سازمان عملیاتی بودند.
والفجر ۸ از این جهت نقطه مهمی بود که توان آبی ـ خاکی سپاه را از تجربههای پیشین به یک عملیات بزرگ در اروندرود رساند؛ با پلهای متحرک و معلق روی اروند که بسیاری آن را شاهکار مهندسی محسوب میکنند.
کربلای ۳؛ وقتی میدان از اروند به خلیج فارس رسید
چند ماه بعد، جغرافیای عملیات از اروند و فاو به خلیج فارس کشیده شد. در شهریور ۱۳۶۵، عملیات کربلای ۳ با هدف حمله به سکوهای نفتی البکر و الامیه عراق انجام شد. این عملیات را میتوان یکی از نقاط مهم ورود جدیتر نیروی دریایی سپاه به نبرد دریایی در خلیج فارس دانست. در این مرحله دیگر مسئله فقط انتقال نیرو از یک ساحل به ساحل دیگر نبود. سکوهای نفتی، شناورها، خطوط کشتیرانی و عمق آبهای خلیج فارس بخشی از میدان عملیات شده بودند.
قایق تندرو؛ یک وسیله یا یک ایده؟
در همین سالها مسئلهای دیگر برای سپاه اهمیت پیدا کرد: با چه ابزاری باید در خلیج فارس جنگید؟ سپاه نه ناوگان بزرگی در اختیار داشت و نه میتوانست در کوتاهمدت چنین ناوگانی ایجاد کند. اینجا بود که قایقهای کوچک و سریع اهمیت پیدا کردند.
یک قایق کوچک در برابر ناو جنگی، طبیعتاً قدرت آتش و حفاظت کمتری دارد. اما سرعت و تحرک بیشتری دارد، میتواند در تعداد زیاد به کار گرفته شود و در صورت استفاده هماهنگ، از جغرافیای خلیج فارس برای نزدیک شدن، پراکنده شدن و غافلگیری استفاده کند. به این ترتیب، قایق تندرو کمکم از یک وسیله به یک ایده تبدیل شد.
جنگ نامتقارن در خلیج فارس
این ایده بعدها در ادبیات نظامی با عنوان جنگ نامتقارن یا ناهمتراز توضیح داده شد. منطق آن ساده بود؛ اگر امکان رقابت مستقیم با یک نیروی دریایی مجهز وجود ندارد، باید نقطه دیگری برای برتری پیدا کرد.
خلیج فارس نیز محیطی بود که این نگاه را تقویت میکرد؛ آبراهی نسبتاً محدود، جزایر متعدد، نزدیکی ساحل به مسیرهای کشتیرانی و تراکم بالای رفتوآمد دریایی. در چنین محیطی، سرعت، تعداد، پراکندگی و غافلگیری میتوانستند بخشی از برتری تکنولوژیک طرف مقابل را تحت تأثیر قرار دهند. البته قایق تندرو هیچگاه قرار نبود به تنهایی جایگزین ناو جنگی شود. این قایقها بخشی از مجموعهای بزرگتر بودند که به مرور موشکهای ضدکشتی، سامانههای ساحلی، مینهای دریایی و ابزارهای شناسایی را نیز دربر گرفت.
نادر مهدوی؛ وقتی تجربه با آمریکا برخورد کرد
در سال ۱۳۶۶، خلیج فارس وارد مرحله تازهای شد. حضور مستقیمتر آمریکا برای اسکورت نفتکشهای کویتی، احتمال برخورد نیروهای ایرانی و آمریکایی را افزایش داد. در ۱۶ مهر ۱۳۶۶، نادر مهدوی و تعدادی از نیروهایش در نزدیکی جزیره فارسی با نیروهای آمریکایی درگیر شدند و کشته شدند. این درگیری یکی از نقاط مهم رویارویی مستقیم دو طرف در جریان جنگ نفتکشها بود. تا اینجا، تجربهای که در سالهای قبل در هور و اروند آغاز شده بود، به محیطی کاملاً متفاوت رسیده بود: رویارویی با یک قدرت بزرگ دریایی در خلیج فارس. چند هفته پیش از آن نیز ماجرای کشتی «ایران اجر» رخ داده بود. در ۳۰ شهریور ۱۳۶۶، نیروهای آمریکایی این کشتی را در جریان عملیات مینریزی متوقف کردند؛ حادثهای که به یکی از نقاط تشدید تنش میان ایران و آمریکا در خلیج فارس تبدیل شد.
فروردین ۱۳۶۷؛ عملیات آخوندک
در ۱۴ آوریل ۱۹۸۸، برابر با ۲۵ فروردین ۱۳۶۷، یک ناو آمریکایی با مین برخورد کرد. چهار روز بعد، در ۱۸ آوریل، آمریکا عملیات «آخوندک» را علیه اهداف ایرانی در خلیج فارس آغاز کرد. چند سکوی نفتی و شناور ایرانی هدف قرار گرفتند و ناوچه سهند نیز در جریان این عملیات غرق شد. این نبرد یکی از بزرگترین رویاروییهای دریایی ایران و آمریکا در طول جنگ بود.
بعد از جنگ؛ تجربهای که ماند
با پایان جنگ، نیروی دریایی سپاه از بین نرفت. تجربهای که در سالهای جنگ شکل گرفته بود، در دهههای بعد توسعه پیدا کرد. در ۲ دی ۱۳۶۹، علی شمخانی، فرمانده وقت نیروی دریایی ارتش، به فرماندهی نیروی دریایی سپاه منصوب شد. حسین علایی نیز از این مسئولیت کنار رفت و در ادامه در ساختار ستاد سپاه به فعالیت پرداخت. پس از جنگ، مجموعه توان دریایی سپاه توسعه بیشتری پیدا کرد؛ شناورهای تندرو، موشکهای ضدکشتی، سامانههای ساحلی و مینهای دریایی و در سالهای بعد پهپادها و شناورهای بدون سرنشین. همزمان، نقش دو نیروی دریایی کشور نیز در عمل تفکیک بیشتری پیدا کرد. نیروی دریایی ارتش تمرکز بیشتری بر دریای عمان و آبهای آزاد و حضور دوربرد گذاشت و نیروی دریایی سپاه مأموریت اصلی خود را در خلیج فارس دنبال کرد.
۲۹۲۹
کد مطلب 2275513
-
تاکید پزشکیان بر اجرای طرح «یک روز در هفته بدون خودرو»/ در مورد کالابرگ تصمیم قطعی گرفته شده است
-
روزی که نیروی دریایی سپاه تشکیل شد/ از قرارگاه نوح تا قایقهای تندرو؛ مسیر شکلگیری یک نیروی دریایی با استراتژی جدید
-
روایت معاون پزشکیان از مخالفت دولت با طرح مقابله با نفوذ/ از مهر ۱۴۰۴ مخالفت اعلام شد/ قوه قضاییه هم ایراداتی به این طرح داشت
-
کنایه عضو جبهه پایداری مجلس به قالیباف: تصویر شما کنار سران فتنه است؟!/ اگر به جای شما بودم از غصه میمردم!
-
شرط بازگشایی تنگه هرمز به روایت سخنگوی کمیسیون امنیت ملی/ اعتراض به اقدام غیر قانونی اتریش و ممانعت از ورود رئیس سازمان انرژی اتمی به این کشور
-
وقتی اخلاق پشت در سیاست میماند/ مهاجری: در تجمعات شبانه، به اسم دین به چهرههای سیاسی فحاشی میکنند/ اصولگرایان باید کمی مؤدبتر و متخلقتر باشند!
-
آقای جبلی، کور خواندهایم!/ آن کدام هویت ایرانی-اسلامی است که صدا و سیما بر مدار آن ایستادگی کرده است؟
-
کنایه عضو جبهه پایداری مجلس به قالیباف: تصویر شما کنار سران فتنه است؟!/ اگر به جای شما بودم از غصه میمردم!
-
واکنش رئیس کمیسیون امنیت به ارسال پرونده هسته ای ایران به شورای امنیت / باید منتظر پاسخ نظام باشند/ اجازه زیادهخواهی به آمریکاییها را نخواهیم داد
-
پیام فرمانده کل ارتش خطاب به مردم + جزئیات