از تکهکلامهای سریالهای تلویزیونی تا میمهای شبکههای اجتماعی، دیالوگهای ماندگار سینما و تلویزیون دیگر فقط بخشی از یک اثر نیستند؛ آنها به زبانی مشترک برای شوخی، اعتراض، تعجب و حتی بیان حالوهوای روزمره تبدیل شدهاند.
ریحانه اسکندری: سیر تحول دیالوگهای ماندگار و تکهکلامهای سینمایی و تلویزیونی ایران به میمهای اجتماعی و مجازی رسانههای دیداری در ایران طی پنج دهه اخیر، همواره یکی از اصلیترین منابع تغذیه زبان عامیانه و فرهنگ عمومی بودهاند. در دوران پخش تککانالی و متمرکز تلویزیون در دهههای شصت و هفتاد، تکرار یک عبارت در یک مجموعه تلویزیونی پرمخاطب کافی بود تا آن جمله ظرف چند روز به تکهکلام روزمره میلیونها شهروند در بازارهای اداری، محیطهای آموزشی و گفتوگوهای خانوادگی تبدیل شود. این فرایند کلامی، در واقع سازوکاری برای ایجاد همبستگی اجتماعی و زبان مشترک میان اقشار مختلف جامعه محسوب میشد.
با ورود به عصر اینترنت و گسترش شبکههای اجتماعی در دهه نود و سالهای اخیر، الگوی انتقال فرهنگ کلامی دستخوش دگرگونی بنیادی شد. تکهکلامهای شفاهی که پیشتر به صورت گفتاری میان مردم ردوبدل میشدند، جای خود را به «میمهای اینترنتی» دادند.
میمها در بستر جدید دیجیتال، تنها یک بازگویی ساده از دیالوگ اثر نیستند، بلکه به عنوان الگوهای واکنشی بریدهشده از متن اصلی، برای بازنمایی حالتهای روانی، ابراز نقد اجتماعی، تمسخر شرایط اقتصادی و بیان مواضع سیاسی به کار میروند. دیالوگهای سینمایی و تلویزیونی ایران با عبور از بستر نخستین خود، سه مرحله زبانی را طی کردهاند: نخست نفوذ به عنوان تکهکلام در زبان کوچه و بازار، سپس بازتولید تصویری و صوتی در شبکههای اجتماعی، و در نهایت استقرار به عنوان یک رمزگانی کلامی در حافظه جمعی ایرانیان.
سینمای کلاسیک و آثار ماندگار پیش از دهه هفتاد: شکلگیری نخستین نقلقولهای همهگیر
پیش از فراگیری ابزارهای دیجیتال، سینما و مجموعههای داستانی تلویزیون با تکیه بر فیلمنامههای قوی و شخصیتپردازیهای ملموس، عباراتی خلق میکردند که به ضربالمثلهای مدرن تبدیل میشدند.
در سینمای پیش از انقلاب، فیلمهایی مانند «قیصر» اثر مسعود کیمیایی با دیالوگهای ماندگاری چون «قیصر کجایی که داداشتو کشتن» یا «احترام ناتانائیل سر جاش، اما…» توانستند سنخ جدیدی از بیان خیابانی را وارد فرهنگ عمومی کنند. همچنین فیلم «گنج قارون» اثر سیامک یاسمی با ترویج فرهنگ خوشباشی، عباراتی مرتبط با «علی بیغم» را به مفهوم معادل برای بیخیالی در برابر مشکلات معیشتی تبدیل کرد.
در عرصه تلویزیون کلاسیک، مجموعه «داییجان ناپلئون» به کارگردانی ناصر تقوایی، یکی از ماندگارترین اصطلاحات سیاسی و اجتماعی تاریخ ایران را پایه گذاشت. جمله معروف «کار، کار انگلیسیهاست» که از زبان شخصیت داییجان برای توصیف هر نوع توهم توطئه و فرار از مسئولیت فردی ادا میشد، به چنان سطحی از همهگیری رسید که تا به امروز در گفتار روزمره ایرانیان و تحلیلهای سیاسی عامیانه به عنوان یک میم متنیِ اصیل به کار میرود.
در آثار تاریخی علی حاتمی مانند «هزاردستان» و «سوته دلان»، دیالوگهای فخیم به مرور به نقلقول مردم تبدیل شدند. اما در تلویزیون اوایل دهه هفتاد، مجموعه «روزی روزگاری» ساخته امرالله احمدجو توانست مرز میان زبان رسمی و بومی را بشکند.
سکانس مرگ قلیخان دزد و دیالوگ او با مرادبیگ با بازی خسرو شکیبایی که میگفت: «قلی خان دزد بود… خان نبود… وقتی سن و سال تو بود به خودش گفت تا آخر عمرم ببینم میتونم تنهایی هزار تا قافله رو لخت کنم… آخر عمری پشت دستشو داغ زد و گفت هزار تا تموم شد… حالا ببینم عرضشو داری یه قافله رو سالم برسونی مقصد! نشد… نشد… نتونست!»، به یکی از نمادینترین سخنان درباره ناکامیهای پس از تلاشهای فراوان تبدیل شد و امروزه در شبکههای اجتماعی به عنوان میمی متنی در نقد هدر رفتن عمر و تلاشهای بینتیجه بازنشر میشود.
دهه هفتاد و نخستین موج تکهکلامسازی در تلویزیون و سینمای پس از جنگ
دهه هفتاد خورشیدی، دوران تثبیت تلویزیون به عنوان رسانه اصلی کشور و همزمان شکوفایی سینمای اجتماعی بود. در این دهه، سازندگان مجموعههای کمدی و درامهای شهری متوجه قدرت دیالوگ در جلب مخاطب شدند.
در سال ۱۳۷۸ مجموعه طنز «این چند نفر» به کارگردانی مهران غفوریان روی آنتن رفت. در این سریال، شخصیت «عمو سهراب» که فردی سختشنو بود، در برابر هر سخنی که درک نمیکرد با لهجه و لحنی خاص میپرسید: «تیر تو پره؟ تیر تپره؟ تی پر پر پر پره؟». این عبارت کوتاه به سرعت در میان جوانان و دانشآموزان به عنوان یک شوخی کلامی برای نشان دادن عدم تمایل به شنیدن حرفهای طرف مقابل یا تمسخر سخنان مبهم فراگیر شد.
در سینما، اثر پرمخاطب «آژانس شیشهای» ساخته ابراهیم حاتمیکیا در سال ۱۳۷۶، تقابل دو نسل و دو نگاه را به تصویر کشید. دیالوگ شخصیت عباس سلجوقی با بازی رضا کیانیان خطاب به حاج کاظم که میگفت: «دههات گذشته مربی! اگه اون اسلحه دستت نباشه کی به حرفت گوش میده؟»، برای اشاره به پایان یک دوران، انقضای رفتارهای ایدئولوژیک و تغییر موازنه قدرت در گفتمانهای اجتماعی تبدیل شد. همچنین مونولوگ معروف حاج کاظم در قالب نامه به همسرش زهرا («فاطمه، فاطمه عزیزم…») به عنوان معیاری برای دردکِشیدن و انزوای آرمانگرایان در سینما ثبت گردید.
فیلم «هامون» ساخته داریوش مهرجویی نیز با بازی خسرو شکیبایی، دیالوگهایی خلق کرد که سالها بعد به خوراک اصلی شبکههای اجتماعی برای بیان بحرانهای هویت و عشقهای ناکام تبدیل شدند؛ جمله «این اتاق جای امنیه جهان…» و «این زن ، این زن سهم منه ، حق منه ، عشق منه ، طلاق نمیدم …» و فریادهای حمید هامون در دادگاه، از نخستین نمونههای سینمایی بودند که در دهه هشتاد و نود به صورت گیف و کلیپهای کوتاه در فضای مجازی بازتولید شدند.
در فیلم «آدمبرفی» به کارگردانی داوود میرباقری، دیالوگ داریوش ارجمند که میگفت: «اینجا نمیشه به کسی نزدیک شد. آدما از دور دوستداشتنیترن… اگه دو نفر به قیمت دوستی مجبور شن به هم دروغ بگن، بهتره تنهایی بشینن و به چیزایی که دوست دارن فکر کنن… بخوای از دلت مایه بذاری سوختی»، به فرمولی برای توصیف انزواطلبی خودخواسته و ناامیدی از روابط انسانی در شبکههای اجتماعی تبدیل شد.
با آغاز دهه هشتاد، سریال «زیر آسمان شهر» به کارگردانی مهران غفوریان، رکورد جدیدی در ساخت تکهکلام ثبت کرد. شخصیت «خشایار مستوفی» با بازی کیومرث ملکمطیعی و عباراتی چون «نه غلام!» و «بزنم تو مخت؟» و همچنین رفتارهای تهاجمی طنزآمیزش، تا سالها به بخشی از زبان روزمره مردم برای ابراز تهدیدهای شوخیطبعانه تبدیل شد.
بلافاصله پس از آن، سریال «بدون شرح» ساخته مهدی مظلومی با محوریت نشریه «شهر قشنگ»، اصطلاح «خوب چیزیه آقا خوووووووب!» با تاکید بر کشیدن حرف «و» از زبان شخصیت فرید (امیر جعفری) را به جامعه تزریق کرد که برای تمجید مبالغهآمیز از اشیا یا موقعیتها استفاده میشد.
مهران مدیری و ساختارشکنی کلامی
مهران مدیری و تیم نویسندگانش (به ویژه برادران قاسمخانی) را میتوان تأثیرگذارترین جریان در دگرگونی زبان عامیانه از طریق رسانه دانست. مدیری با درک دقیق از رفتارهای اجتماعی ایرانیان، ضعفها، ریاکاریهای روزمره و ترسیهای بوروکراتیک را در قالب تکهکلامها به جامعه بازمیگرداند.
در مجموعههای «جنگ ۷۷» و «پاورچین»، رفتارهای کلامی کاراکترها به سرعت وارد زبان روزمره شد. آوای «مععع» برای ابراز مظلومنمایی یا دستپاچگی در موقعیتهای خطاکارانه به کار میرفت. دیالوگ «ببخشید؟» با ابروهای لنگهبهلنگه و لحن طلبکارانه، به ابزاری برای ورود به کلکلهای کلامی و زیر سؤال بردن ادعای طرف مقابل تبدیل گردید. همچنین جمله «من… من… من توضیح میدم» که توسط کاراکترها هنگام لو رفتن خطاهای زناشویی یا اداری با لکنت ادا میشد، به عنوان الگویی برای نشان دادن گیر افتادن در موقعیتهای استرسزا در فرهنگ عامه جا افتاد.
اوج جریانسازی زبانشناختی مدیری در سریال «شبهای برره» رخ داد. در این مجموعه، روستای خیالی برره به عنوان ماکت کوچکی از جامعه ایران طراحی شد. دیالوگ معروف «ای که وگویی یعنی چه؟» که توسط شخصیت کیانوش (سیامک انصاری) در پاسخ به جملات قلنبهسلمبه، بوروکراتیک یا بیمعنای اهالی برره استفاده میشد، به یک مکانیسم دفاعی اجتماعی تبدیل شد. مردم با به کارگیری این جمله، بدون ابراز نادانی، بیمعنا بودن سخنان طرف مقابل یا قوانین پیچیده را به رخ میکشیدند. علاوه بر این، واژگان ساختگی این سریال مانند «چورمیخ»، «کتهکله» و «شومپیت» تا سالها به عنوان القاب طنزآمیز در گفتوگوهای عامیانه باقی ماندند.
در سریال «باغ مظفر»، عبارت «مربا بده بابا» به عنوان نقد کنایی خودکامگی، طلبکاری از دنیا و انتظار برای دریافت خدمات بدون تلاش مطرح شد و در جامعه رواج یافت.
در مجموعه «مرد هزار چهره»، شخصیت «مسعود شصتچی» که کارمندی ساده بود و به دلیل عدم توانایی در «نه گفتن» در موقعیتهای مختلف اشتباه گرفته میشد، دو عنصر بسیار مهم به فرهنگ مجازی اضافه کرد: نخست، عبارت «خیلی هم خوب، خیلی هم عالی» که همراه با بالا بردن دستها ادا میشد. این دیالوگ کنایهای تلخ برای موقعیتهایی است که شرایط بسیار نامساعد و فاجعهبار است، اما فرد جرأت یا توان اعتراف به آن را ندارد و مظلومانه ادعای رضایت میکند. دوم، مونولوگ پایانی او در دادگاه با جمله «من اشتباهی بودم»، که به میمی متنی برای ابراز احساس عدم تعلق به محیط، قرار گرفتن ناخواسته در موقعیتهای مدیریتی یا کاری، و بیان نقد اجتماعی تبدیل شد.
در کنار دیالوگها، الگوی تصویری نگاه مستقیم سیامک انصاری به دوربین در کارهای مدیری، به یکی از مهمترین میمهای بصری تاریخ اینترنت ایران بدل شد. این حرکت که ریشه در کمدی صامت دارد، دیوار چهارم را میشکند و نوعی تبانی سکوت میان بازیگر و بیننده ایجاد میکند. نگاه درمانده و متعجب انصاری به دوربین در برابر رفتارهای غیرعقلانی اطرافیان، امروزه پرکاربردترین میم تصویری برای واکنش به اخبار عجیب، تصمیمات کارشناسینشده و رفتار متناقض افراد در فضای مجازی است. در ادامه، حضور خود سیامک انصاری در تیزرهای تبلیغاتی با جمله «به نام خدا سیامک انصاری هستم» نیز به دلیل تکرار بیش از حد، موج گستردهای از میمهای ساختاری و شوخیهای ویدئویی را میان کاربران ایجاد کرد.
در سریال «قهوه تلخ»، شخصیت «بابا اتی» با بازی جواد عزتی با دیالوگ: «کیه؟ کیه؟» که معمولا در زمانهای که کسی حضور نداشت رخ میداد یکی از میمهای ماندگار را خلق کرد.
از « چرا قیمهها رو میریزی تو ماستها؟» تا «نتیجه غایی رو اعلام میکنم»
در کنار تکهکلامهای مهران مدیری، بخشی از ماندگارترین جملههای کمدی تلویزیون در دهه هشتاد و اواخر این دهه از دل آثاری بیرون آمدند که زبانشان به گفتوگوی روزمره مردم نزدیکتر بود. این دیالوگها نه لزوماً به دلیل پیچیدگی ادبی، بلکه به واسطه لحن بازیگر، موقعیت کمدی و قابلیت استفاده در موقعیتهای تازه، از متن سریال جدا شدند و زندگی مستقلی پیدا کردند.
در سریال «خانه به دوش» (۱۳۸۳) به کارگردانی رضا عطاران، حمید لولایی در یکی از جملههای مشهور خود میگوید: «چرا قیمهها رو میریزی تو ماستها؟» جملهای که در دل یک موقعیت کمدی شکل گرفت، اما بعدها به واکنشی آماده برای مواجهه با رفتارها و تصمیمهای عجیب و نامتناسب تبدیل شد. ساختار ساده و لحن خاص این جمله باعث شد بتوان آن را بدون نیاز به توضیح داستان سریال، در موقعیتهای کاملاً متفاوت به کار برد.
در «متهم گریخت» (۱۳۸۴)، دیگر ساخته رضا عطاران، عبارت «در حال حاضر مثل سگ حسندله، از صبح خروسخون تا بوق سگ دنبال پولم» نمونه دیگری از همین زبان عامیانه است. کنار هم قرار گرفتن اصطلاحاتی مانند «صبح خروسخون» و «بوق سگ» تصویری اغراقآمیز از تلاش بیوقفه برای پول درآوردن میسازد و نشان میدهد چگونه اصطلاحات روزمره میتوانند در یک دیالوگ کمدی، به جملهای قابل تقلید و بازتولید تبدیل شوند.
چند سال بعد، در سریال «بزنگاه» (۱۳۸۷) به کارگردانی رضا عطاران، جمله «من بررسی و مداقه داعی رو به عمل میارم، بعد نتیجه غایی رو اعلام میکنم» نمونه دیگری از بازی با زبان رسمی بود. کنار هم قرار گرفتن واژههای اداری و رسمی در چنین ساختاری، تضادی کمدی ایجاد میکرد؛ گویی شخصیت میخواهد با استفاده از واژههای پرطمطراق، جدیتر و مسلطتر به نظر برسد، اما حاصل کار بیشتر به یک جمله طنزآمیز و قابل تقلید تبدیل میشود.
در «خوشنشینها» (۱۳۸۹) به کارگردانی سعید آقاخانی نیز عبارت «تو جیب ما رو نزن» از جملههایی بود که قابلیت استفاده مستقل از موقعیت اصلی سریال را پیدا کرد؛ عبارتی کوتاه و محاورهای که میتوانست برای اعتراض طنزآمیز به قیمت، پول گرفتن یا هر نوع سوءاستفاده مالی به کار رود.
پدیده «پایتخت»: نفوذ زیستبوم بومی به زبان سراسری کشور
مجموعه تلویزیونی «پایتخت» به کارگردانی سیروس مقدم و تهیهکنندگی الهام غفوری، موفقترین سریال متوالی صداوسیما در دهه نود بود که توانست خردهفرهنگ و لهجه مازندرانی را به منبع اصلی تکهکلامهای کشوری تبدیل کند.
پرکاربردترین دیالوگ این مجموعه، عبارت «نقی، ناهار نخوردنّه!» (یا ناهار نخردمی) بود که از زبان شخصیت «بابا پنجعلی» (علیرضا خمسه) ادا میشد. این جمله ساده به سرعت از معنای تحتاللفظی خود خارج شد و در فضای مجازی به یک میم تمامعیار برای اشاره به نادیده گرفته شدن مطالبات پایه، خلف وعده مسئولان، بیتوجهی به حقوق کارمندان و شرایط سخت معیشتی تبدیل گردید.
دیالوگ «ای خِداااااا» که با لحنی کشدار و آه مانند توسط نقی معمولی (محسن تنابنده) و بعدها بهتاش فریبا (بهرام افشاری) گفته میشد، به عنوان صدا و تصویر معادل برای ابراز استیصال، فغان از بدبیاریهای پیدرپی و خستگی از شرایط روزمره، بر روی هزاران کلیپ کوتاه در اینستاگرام و تیکتاک قرار گرفت.
سایر دیالوگهای کلیدی سریال پایتخت که به میم و تکهکلام تبدیل شدند عبارتند از:
جمله «مگه میشه؟ مگه داریم؟» از زبان نقی معمولی، که به ابزار کلامی استانداردی برای ابراز شگفتی در برابر ادعاهای باورنکردنی یا اتفاقات غیرمنتظره تبدیل شد. تکهکلام «پیرمرد پرحاشیه!» که ارسطو عامل (احمد مهرانفر) خطاب به بابا پنجعلی به کار میبرد و امروزه در ادبیات مجازی برای اشاره به افراد جنجالآفرین یا مسئولان مسن استفاده میشود. عبارت «من نقی معمولیام!» به عنوان نماد خوداظهاری افرادی که با وجود ادعاهای بزرگ، درگیر مشکلات اولیه زندگی هستند. اصطلاحات انگلیسی ارسطو مانند «آقا سایلنت، اسپیک افتر، فینیش» که برای تمسخر افرادی که بدون تسلط به زبانی دیگر تظاهر به دانایی میکنند به کار میرود. همچنین جملاتی مانند «وخه وخه یره» از شخصیت اوس موسی که به ادبیات طنز اجتماعی راه یافت.
جهان عروسکها و فانتزیهای بزرگسالان: از کلاه قرمزی تا مهمونی
شخصیتهای عروسکی در ایران همواره کارکردی دوگانه داشتهاند؛ آنها در ظاهر برای کودکان ساخته میشوند اما عمیقترین نقدهای اجتماعی و روانشناختی را برای بزرگسالان بیان میکنند.
در مجموعه «کلاه قرمزی»، سکانس گفتوگوی «پسرخاله» با شهاب حسینی در برنامه نوروزی ۱۳۹۳ به یکی از ماندگارترین لحظات دراماتیک تلویزیون تبدیل شد. وقتی شهاب حسینی از او میپرسد چرا پوست شکلاتها را جمع میکند، پسرخاله توضیح میدهد که به پیرزن فقیری کمک میکند و برای اینکه پیرزن از کم بودن تعداد شکلاتهایش شرمنده نشود، خود شکلات نمیخورد و فقط پوست آنها را نشان میدهد. این سکانس به میمی برای تجلیل از مناعت طبع، ایثار خاموش و نقد فقر تبدیل شد و به طور گسترده در صفحات اجتماعی دستبهدست گردید.
با ساخته شدن برنامه «مهمونی» به کارگردانی ایرج طهماسب در شبکه نمایش خانگی، عروسکهای جدیدی وارد عرصه شدند.
عروسک «پشه» با صداپیشگی هوتن شکیبا و تکهکلام «بده بزنیم!»، با لحن خاص پشه، به سرعت به میمی ویروسی در فضای مجازی تبدیل شد تا تمایل شدید، ولع فردی، ریسکپذیری برای تجربه یک لذت یا تسلیم شدن در برابر وسوسهها را بازنمایی کند.
عروسک «بچه» (کودک کار) با عباراتی همچون «تو رو سنهنه؟» (به تو چه ارتباطی دارد؟)، «شاباش شاباش!» و جملات تهاجمیاش، ادبیات دفاعی کودکان خیابانی را به میمهای تصویری برای پاسخ دادن به رفتارهای فضولانه، دخالتهای بیجا در زندگی شخصی و حفظ حریم فردی در شبکههای اجتماعی تبدیل کرد.
پیش از این نیز عروسکهایی چون «زیزی گولو» با جمله «آسی پاسی درازکلاه…»، عروسکهای «مدرسه موشها» و هاپوکومار در «خونه مادربزرگه» الگوی تکهکلامسازی در دهههای شصت و هفتاد را پایهگذاری کرده بودند.
سینمای درام و طنز تلخ: دیالوگهای ماندگاری که میم ناامیدی و نقد اجتماعی شدند
برخلاف تصور عمومی که میمها را تنها محصول کمدی میداند، بخش عظیمی از میمهای متنی و تصویری در ایران از دل درامهای جدی، فیلمهای تلخ و آثار جشنوارهای بیرون آمدهاند. این دیالوگها به عنوان ابزاری برای بیان خستگی نسلی، مشکلات معیشتی، فروپاشی روابط عاطفی و احساس ناامیدی به کار میروند.
در فیلم «جدایی نادر از سیمین» ساخته اصغر فرهادی، سکانس بازجویی و فریاد شهاب حسینی که میگفت: «من همه زندگیمو باختم! منو از حبس میترسونی؟ برو از خدا بترس!»، به الگویی کلامی و تصویری برای افراد مالباخته، ورشکسته یا کسانی که چیزی برای از دست دادن ندارند تبدیل شد.
در فیلم «مغزهای کوچک زنگزده» ساخته هومن سیدی، مونولوگ نوید محمدزاده در نقش شاهین درباره چوپان و گوسفند: «میگن اگه چوپان نباشه گوسفندا تلف میشن، یا گم میشن یا از گرسنگی میمیرن، چون مغز ندارن. هر کسی که مغز نداره به چوپون احتیاج داره… یه چوپون دلسوز»، به نقلقول و میمی پرکاربرد برای تحلیل رفتار جمعی، سلب مسئولیت فردی و نقد جامعهپذیری آمرانه تبدیل گشت.
در فیلم «اینجا بدون من» ساخته بهرام توکلی، مونولوگ صابر ابر درباره خودکشی دستهجمعی با گاز: «مامان میدونی چجوری از این همه بدبختی خلاص میشیم؟ یه شب یه شام درستحسابی بپزیم بخوریم، بعد سر فرصت همهی درزای در و پنجرهها رو ببندیم، یکیمون شیر گاز رو باز بذاره… صبح نشده همه دردسرامون پریده»، به عنوان تصویر کاملی از استیصال اقتصادی و فرار از واقعیت، در پلتفرمهای مجازی بارها به عنوان میم متنی بازنشر شده است.
در فیلم «خانهای روی آب» اثر بهمن فرمانآرا، مونولوگ عزتالله انتظامی خطاب به پسرش: «اون روزی که من دیپلمو گرفتم که البته ارزش اون دیپلم با لیسانس و فوق لیسانس الان قابل مقایسه نیست، بابام منو صدا کرد و گفت: حسین! گفتم: بله آقا جان؟ گفت: تو از امروز مستقلی، میدونی استقلال یعنی چی؟ گفتم: نه آقا جان… گفت یعنی از امشب تو این خونه فقط میخوابی!»، به عنوان تصویری واقعگرایانه از عدم امنیت اقتصادی جوانان و تعاریف عجیب از استقلال در ایران به کار میرود.
در فیلم «لانتوری» ساخته رضا درمیشیان، دیالوگ باران کوثری: «تو وجود هر کدوم از ما یه هیتلر هست یه ماندلا! جامعهست که باعث میشه کدومو بیرون بیاریم»، به فرمولی متنی برای تحلیل نسبیت اخلاقی و تاثیر شرایط محیطی بر رفتارهای جمعی تبدیل شد.
در فیلم «نقاب» ساخته کاظم راستگفتار، مونولوگ پارسا پیروزفر درباره فشارهای اقتصادی بر مردان و عبارت: «تو اجتماع همه کارها رو ما مردا میکنیم… حقوق برابر میخوای برو فاضلاب پاک کن، برو سوپور شهرداری شو…»، به یکی از محورهای اصلی بحث در چالشهای جنسیتی و نقد مسئولیتهای یکطرفه در فضای مجازی تبدیل گردید.
در فیلم «کنعان» ساخته مانی حقیقی، دیالوگ ترانه علیدوستی: «من صبح که از خواب پا میشم دلم میخواد کسی نباشه باهام حرف بزنه.»، به عنوان الگوی متنی برای توصیف خستگی روحی و بیزاری از تعاملات اجتماعی روزمره استفاده میشود.
میمها به عنوان حافظه جمعی و زبان دوم ایرانیان
بررسی دقیق سیر تحول دیالوگهای سینمایی و تلویزیونی نشان میدهد که آثار تصویری در ایران فراتر از یک ابزار سرگرمی، بخش مهمی از ساختار زبانی و هویت جمعی جامعه را تشکیل دادهاند. اگر در دهههای گذشته، تکهکلامهای شفاهی مسعود ده نمکی، مهران مدیری یا رضا عطاران ظرف چند ماه از یادها میرفتند یا تغییر شکل میدادند، امروز میمهای اینترنتی باعث جاودانگی و ارتقای کارکرد دیالوگها شدهاند.
دیالوگهای ماندگار از سینمای کلاسیک تا مجموعههای جدید شبکه نمایش خانگی، اکنون در قالب یک بانک اطلاعاتی زبانی در دسترس کاربران قرار دارند. جامعه ایران با استفاده از این دیالوگها، بدون نیاز به نوشتن متنهای طولانی، عمیقترین احساسات شامل ناکامی، شگفتی، خشم، بیتفاوتی و طنز را تنها با ارسال یک تصویر، یک کلیپ کوتاه چند ثانیهای یا یک جمله معروف منتقل میکند. میمهای برآمده از سینما و تلویزیون، در واقع «زبان دوم» ایرانیان در عصر جدید هستند؛ زبانی که فرهنگ عامه را به فضای دیجیتال پیوند زده و حافظه جمعی یک ملت را در برابر فراموشی محافظت میکند.
۵۹۲۴۴
کد مطلب 2276555
-
این سینما
-
از «کار، کار انگلیسیهاست» تا «چرا قیمهها رو میریزی تو ماستها؟»؛ وقتی دیالوگها وارد زندگی مردم شدند
-
«ژوهاتسو» آماده نمایش شد/ اشتباهی که همهچیز را به هم میریزد
-
دور جدید اجرای «شاخ بیسر» از ۳۱ شهریور روی صحنه میرود/ خاطرههایی که سرشان را بُریدند!
-
شب صدابرداران و صداگذاران در خانه سینما برگزار میشود